تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا

تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا فقط یک تغییر عددی در نرخ ارز نبود؛ یک شوک واقعی بود به ساختار واردات، به ذهن وارد کننده، به رفتار بازار و حتی به انتظارات مصرف کننده. سال ها واردات در ایران به سیاست ارز ترجیحی گره خورده بود. خیلی از تصمیم ها، خیلی از برنامه ریزی ها و حتی خیلی از سود و زیان ها، نه بر اساس منطق بازار، بلکه بر اساس دسترسی یا عدم دسترسی به این ارز شکل می گرفت. حذف آن، بازی را عوض کرد.
در این مقاله قرار نیست فقط بگوییم «قیمت ها بالا رفت» یا «واردات سخت شد». می خواهیم دقیق، قدم به قدم و انسانی بررسی کنیم که تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا چه بوده، چه تغییراتی ایجاد کرده، چه کسانی آسیب دیدند و چه کسانی، شاید برخلاف تصور، قوی تر شدند.

ارز ترجیحی دقیقا چه نقشی در واردات داشت؟

برای درک درست تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا، باید اول بفهمیم ارز ترجیحی واقعا چه کار می کرد. ارز ترجیحی قرار بود یک ابزار حمایتی باشد. دولت با تخصیص ارز ارزان تر به واردات کالا های مشخص، می خواست قیمت این کالا ها برای مصرف کننده نهایی کنترل شود.
اما در عمل، ارز ترجیحی کم کم تبدیل شد به یک متغیر تعیین کننده در سود واردات. نه کیفیت کالا مهم بود، نه کارایی زنجیره تامین. مهم این بود که «ارز می گیری یا نه».

در بسیاری از موارد، وارد کننده ای که به ارز ترجیحی دسترسی داشت، حتی با ضعف در لجستیک یا مدیریت هزینه، باز هم سود می کرد. در مقابل، وارد کننده ای که ارز نمی گرفت، عملا شانسی برای رقابت نداشت. همین موضوع، ساختار واردات را از حالت طبیعی خارج کرده بود.

چرا دولت به سمت حذف ارز ترجیحی رفت؟

از نگاه سیاست گذار، ادامه این مسیر دیگر قابل دفاع نبود. گزارش های اقتصادی متعددی، از جمله تحلیل های منتشر شده در منابع انگلیسی حوزه اقتصاد کلان، نشان می داد که نظام چند نرخی ارز باعث افزایش رانت، فساد و کاهش بهره وری می شود. ترجمه و بررسی این گزارش ها نشان می دهد که یارانه ارزی، اگر به شکل غیرمستقیم پرداخت شود، معمولا به هدف نهایی خود نمی رسد.

در ایران هم تجربه همین را نشان داد. کالا با ارز ترجیحی وارد می شد، اما همیشه با قیمت مناسب به دست مصرف کننده نمی رسید. حذف ارز ترجیحی، تلاشی بود برای قطع این چرخه معیوب؛ هرچند پرهزینه و پرچالش.

اولین واکنش بازار واردات به حذف ارز ترجیحی

وقتی ارز ترجیحی حذف شد، بازار واردات شوکه شد. این شوک، بیشتر از آنکه اقتصادی باشد، ذهنی بود. بسیاری از وارد کنندگان سال ها عادت کرده بودند که برنامه خود را بر اساس ارز دولتی بچینند. ناگهان همه چیز تغییر کرد.
تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا در این مرحله، بیشتر به شکل سردرگمی و توقف موقت دیده شد. بعضی سفارش ها لغو شد، بعضی ثبت سفارش ها به تعویق افتاد و خیلی ها ترجیح دادند صبر کنند تا ببینند شرایط به کدام سمت می رود.

اما این وضعیت دائمی نبود. بازار، مثل همیشه، راه خودش را پیدا کرد.

افزایش قیمت تمام شده؛ واقعیت غیرقابل انکار

نمی شود درباره تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا حرف زد و از افزایش قیمت تمام شده عبور کرد. واردات با ارز نیمایی یا آزاد، طبیعتا هزینه را بالا می برد. این افزایش هزینه، زنجیره ای عمل می کند؛ از قیمت خرید خارجی گرفته تا حقوق گمرکی، حمل و نقل و در نهایت قیمت مصرف کننده.

اما نکته مهم اینجاست: این افزایش قیمت، واقعیت اقتصاد است. پیش از این، قیمت پایین تر یک توهم بود؛ نتیجه تزریق یارانه پنهان. حالا قیمت ها واقعی تر شده اند، حتی اگر تلخ باشند.

تغییر رفتار وارد کنندگان بعد از حذف ارز ترجیحی

یکی از جالب ترین بخش های تاثیر حذف ارز ترجیحی بر واردات کالا، تغییر رفتار وارد کنندگان است. واردات دیگر یک فعالیت صرفا مبتنی بر رابطه یا سهمیه نیست. وارد کننده مجبور شده حساب و کتاب کند، بازار را تحلیل کند و حتی در انتخاب کالا دقت بیشتری داشته باشد.

بسیاری از وارد کنندگان سنتی که بدون برنامه وارد بازار می شدند، کنار رفتند. در مقابل، شرکت هایی که ساختار مالی منظم، تیم تحلیل و نگاه بلندمدت داشتند، ماندند و حتی رشد کردند.