مراحل تمدید و رفع تعهد ارزی واردات؛ نحوه تسویه ارزی بانک مرکزی و ترخیص نهایی
2026-09-06
واردات و ترخیص خطوط تولید و ماشین آلات صنعتی مستعمل (دست دوم) با معافیت گمرکی بند غ
2026-09-13
راهنمای ترخیص کالای متروکه از گمرک
وقتی کالایی وارد کشور می‌شود اما صاحبش ظرف مدت مشخصی برای ترخیص اقدام نمی‌کند، آن کالا به اصطلاح متروکه می‌شود. طبق ماده ۳۴ قانون امور گمرکی ایران، اگر کالا بیش از ۴۵ روز از تاریخ ورود در گمرک بماند و صاحبش اقدامی انجام ندهد، فرآیند قانونی ضبط و انتقال به سازمان اموال تملیکی آغاز می‌شود.
دلایل متروکه شدن کالا معمولا شامل موارد زیر است:
- ناتوانی مالی صاحب کالا برای پرداخت حقوق گمرکی
- بروز اختلافات حقوقی بین خریدار و فروشنده
- مشکلات اسنادی و کمبود مدارک لازم
- فوت یا ورشکستگی صاحب کالا
- سهل‌انگاری یا بی‌اطلاعی از زمان‌بندی قانونی
تفاوت کالای متروکه و ضبطی
خیلی‌ها این دو مفهوم را با هم اشتباه می‌گیرند. کالای متروکه صرفا به دلیل عدم ترخیص در موعد مقرر وارد این چرخه می‌شود، اما کالای ضبطی در نتیجه تخلف گمرکی، قاچاق، یا نقض قوانین مصادره می‌شود. برای کالای ضبطی مسیر قانونی متفاوت است و اغلب از طریق دادگاه پیش می‌رود.
مراحل قانونی از متروکه شدن تا اموال تملیکی
مرحله اول: اخطار رسمی گمرک
پس از گذشت ۴۵ روز، گمرک موظف است از طریق روزنامه‌های رسمی (مانند روزنامه رسمی کشور) آگهی متروکه بودن کالا را) آگهی متروکه بودن کالا را منتشر کند. این آگهی سه بار و درتشر می‌شود. اگر صاحب کالا در این مدت اقدامی نکند، پرونده به سازمان اموال تملیکی ارجاع می‌شود.
مرحله دوم: انتقال به سازمان اموال تملیکی
سازمان جمع‌آوری و فروش اموال تملیکی (که زیرمجموعه وزارت اقتصاد است) مسئولیت نگهداری، ارزیابی و فروش این کالاها را بر عهده می‌گیرد. کالاها معمولا از طریق مزایده‌های عمومی فروخته می‌شوند.
مرحله سوم: مزایده
زمانی که کالا وارد فهرست مزایده سازمان اموال تملیکی شد، فرصت ترخیص مستقیم برای صاحب اصلی بسیار محدود می‌شود و معمولا نیاز به حکم قضایی دارد.
آیا هنوز می‌توان کالا را پس گرفت؟
بله، امکان‌پذیر است، اما باید سریع حرکت کرد. قانون در این زمینه راهکارهایی دارد که بسیاری از صاحبان کالا از آن‌ها بی‌خبرند.
روش اول: ترخیص پیش از انتقال به اموال تملیکی
اگر هنوز کالا در انبار گمرک است و پرونده به اموال تملیکی نرفته، می‌توانید با پرداخت کلیه حقوق گمرکی، جرایم تاخیر، و هزینه‌های انبارداری کالا را ترخیص کنید. در این مرحله کار سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر است.
مثال کاربردی: یک شرکت وارداتی در تهران در سال ۱۴۰۲ محموله‌ای از قطعات الکترونیکی به ارزش ۸۰۰ میلیون تومان داشت که به دلیل کمبود ارز برای پرداخت حقوق گمرکی متروکه شده بود. صاحب شرکت با مراجعه به گمرک، لیست جریمه‌ها را دریافت کرد، با یک شریک تجاری تامین مالی کرد، و پیش از انتقال به اموال تملیکی کالا را ترخیص نمود.
روش دوم: اثبات مالکیت و درخواست استرداد از اموال تملیکی
اگر کالا به سازمان اموال تملیکی منتقل شده، صاحب قانونی می‌تواند با مدارک زیر درخواست استرداد بدهد:
- اسناد خرید و قرارداد تجاری
- بارنامه (Bill of Lading) و اسناد حمل
- پروانه بازرگانی معتبر
- مدارک هویتی و اثبات ذی‌نفعی
- گواهی ثبت سفارش
این درخواست باید به دفاتر سازمان اموال تملیکی در استان ذی‌ربط تسلیم شود.
روش سوم: طرح دعوا در دیوان عدالت اداری
اگر سازمان اموال تملیکی درخواست استرداد را رد کند یا پاسخ مناسب ندهد، صاحب کالا می‌تواند از طریق دیوان عدالت اداری اقدام کند. این مسیر زمان‌برتر است (گاهی ۶ تا ۱۸ ماه) اما در بسیاری از پرونده‌ها نتیجه داده است.
مراحل عملی بازپس‌گیری کالا از سازمان اموال تملیکی
گام اول: استعلام وضعیت پرونده
ابتدا باید مشخص کنید کالا دقیقا در کدام مرحله است. باقیقا در کدام مرحله است. با مراجعه به گمرک مربوطه یا از طریق سامان این اطلاعات را دریافت کرد.
گام دوم: تهیه مدارک کامل
کمبود یا نقص مدرک شایع‌ترین دلیل رد درخواست‌هاست. مطمئن شوید تمام اسناد تجاری، گواهی‌های بانکی مرتبط با ثبت سفارش، و مدارک شرکت کامل و به‌روز است.
گام سوم: مراجعه به سازمان اموال تملیکی
درخواست کتبی با ذکر مشخصات دقیق کالا (نام، تعداد، وزن، کد HS)، تاریخ ورود، شماره کانتینر یا پروانه گمرکی، و دلایل تاخیر را تنظیم کنید.
گام چهارم: پیگیری حقوقی در صورت نیاز
برای پرونده‌های پیچیده، استفاده از وکیل متخصص در حقوق تجاری و گمرکی توصیه می‌شود. هزینه این مسیر بیشتر است اما احتمال موفقیت را بالا می‌برد.
هزینه‌هایی که باید انتظار داشته باشید
ترخیص کالای متروکه معمولا گران‌تر از ترخیص عادی تمام می‌شود. هزینه‌های احتمالی عبارتند از:
- حقوق و عوارض گمرکی اصلی
- جریمه تاخیر (روزانه محاسبه می‌شود)
- هزینه انبارداری برای کل مدت ماندگاری
- هزینه بازرسی مجدد کالا
- هزینه‌های اداری و حقوقی
نکته مهم: در برخی موارد، مجموع جریمه‌ها و هزینه‌های انبارداری می‌تواند از ارزش خود کالا بیشتر شود. بنابراین پیش از هر اقدامی، یک محاسبه اقتصادی دقیق انجام دهید.
کالاهایی که امکان استرداد ندارند
برخی کالاها حتی با وجود اسناد معتبر قابل استرداد نیستند:
- کالاهای فاسدشدنی که از بین رفته‌اند
- کالاهایی که قبلا در مزایده فروخته شده‌اند (مگر با حکم قضایی)
- کالاهایی که به دلیل تخلف گمرکی ضبط شده‌اند (پرونده آن‌ها جداست)
توصیه‌های پیشگیرانه برای بازرگانان
اگر می‌خواهید هرگز در چنین وضعیتی قرار نگیرید، این نکات را جدی بگیرید:
- قبل از ثبت سفارش، تامین مالی ترخیص را حتمی کنید
- با یک کارگزار گمرکی معتبر کار کنید که پیگیر مهلت‌ها باشد
- از سامانه EPLS برای رصد وضعیت محموله‌ها استفاده کنید
- بیمه حمل بار را جدی بگیرید تا در شرایط اضطراری پوشش داشته باشید
جمع‌بندی
کالای متروکه پایان ماجرا نیست، اما هر روز تاخیر هزینه و پیچیدگی بیشتری ایجاد می‌کند. قانون برای صاحبان کالا راهکار دارد، به شرط اینکه سریع عمل کنند، مدارک کامل داشته باشند، و در صورت نیاز از مشاور حقوقی متخصص کمک بگیرند. مهم‌ترین قدم، استعلام وضعیت پرونده در اولین فرصت است تا بدانید دقیقا در کجای این مسیر ایستاده‌اید.
